Ocalić od zapomnienia – czyli historia Zamku, który wznosił się z popiołów.

Najpierw – wyrósł z nich, wzniesiony na powulkanicznym wzgórzu, jako siedziba znakomitego rodu spod znaku Topora, który – od nazwy tegoż zamku – zaistniał w historii jako Tęczyńscy. Przez wiele wieków pełnił funkcję rodowego gniazda dla tej znakomitej familii, aż do jej kresu w 1637 roku. Niedługo po śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela rodu, w popiół miał obrócić się sam zamek. Nie uniknął wojennej zawieruchy podczas „potopu” i choć dzielnie stawiał czoła fortelem zwabionych pod jego mury Szwedom, w ostatecznym rozrachunku skonał w ogniu najeźdźczych pochodni. Choć odbudowany przez Lubomirskich, jako centrum administracyjne dla „Klucza Tęczyńskiego” nigdy nie powrócił już do swojej pierwotnej formy, w której – jak pisali współcześni – wyglądem i znaczeniem szedł w konkury z Zamkiem Królewskim na Wawelu.

W 1768 – na skutek uderzenia pioruna – Zamek Tenczyn znów strawił pożar. Od tego momentu Tenczyn nigdy nie powrócił już do swojej dawnej świetności. Książe August Czartoryski, będący wówczas właścicielem zamku, nie podjął się próby jego odbudowy. Zwrócił się natomiast z prośbą do biskupa krakowskiego o zgodę na przeniesienie wyposażenia do okolicznych kościołów. W roku po pożarze kaplica na zamku została zdesakralizowana, a w 1783 roku ze znajdującej się w niej krypty do kościoła w Tenczynku przeniesiono doczesne szczątki starosty lubelskiego Jana Tęczyńskiego.

Strawiony pożarem zamek popadał w coraz większą ruinę. W 1787 roku – na cztery lata przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja – ruiny Zamku Tenczyn wizytował król Stanisław August Poniatowski.

Nadworny kronikarz – Adam Naruszewicz – w dziele „Dyaryusz Podróży Nayiaśnieyszego Stanisława Augusta Króla Polskiego na Ukrainę i Bytności w Krakowie Aż Do Powrotu do Warszawy dnia 22 lipca 1787” pisał na temat zamku:

„siedlisko niegdyś zgasłey iuż familii, służy dziś tylko w ogromnych rozwalinach swoich za dowód niestatku rzeczy ludzkich”.

Potoccy, którzy odziedziczyli Zamek wraz z całym „kluczem tęczyńskim”, mając świadomość dużej wartości historycznej i artystycznej ruin podjęli pierwsze działania ratunkowe zmierzające do zabezpieczenia ruiny. Były one niezbędne, ponieważ strawiony pożarem, pozbawiony zadaszeń ulegał destrukcji, której pomagała okoliczna ludność – wykorzystująca zgliszcza zamku jako źródło czerpania kamienia i cegły do budowy domów i zagród.

Połowa dwudziestego stulecia to czas rozkwitu romantyzmu. Pamiątki po dawnej wielkości Rzeczypospolitej, będącej wówczas pod jarzmem zaborców i pozbawionej swojej państwowości stawały się często miejscami wycieczek ludności, ale i przedmiotem zainteresowania artystów. Zrujnowany zamek uwieczniła w swych pracach cała plejada artystów, m.in. Jan Nepomucen Głowacki, Kajetan W. Kielesiński, Napoleon Orda czy Zygmunt Vogel.

Potoccy, przystępując w połowie XIX stulecia do budowy swojej nowej rodowej siedziby, wybrali szczyt wysokiej na 290 m n.p.m. Różanej Góry. Pałac wybudowany na terenie kilkunastohektarowego parku został zlokalizowany w taki sposób, aby z balkonu części frontowej widać było Zamek Tenczyn – dawną siedzibę protoplastów rodu. Kazimierz Wyka pisał: „Tam, gdzie ów stok Krzeszowic wysyła nad dolinę swoją falę ostatnią, gdzie widokiem swoim ogarnia i wschód, i południe krajobrazu, dnia 25 czerwca 1850 roku położono kamień węgielny pod budowę pałacu Potockich, przyszłego Haus Kressendorf. Pałac zaś pomyślano tak, by fasadą swoją patrzył na „o milę stąd, na wyniosłej górze stojące, opuszczone już ze wszystkim ruiny ogromnego Tęczyńskich zamku“”

W 1883 rodzina Potockich rozpoczęła prace zabezpieczające, których celem było utrwalenie materii zabytkowej zamku. Od lat 90-tych w prace zaangażowany był znany krakowski architekt i badacz architektury Zygmunt Hendel. On to, grożący upadkiem filar narożnika budynku części mieszkalnej znajdującego się na zachód od Wieży Nawojowej połączył ogromnym, łukowym oknem – dziś jednym z najbardziej charakterystycznych elementów architektonicznych zamku. Hendel stał się również autorem projektu rekonstrukcji zamku. Pochodzi on z 1891 roku i pokazywany był na konkursowej wystawie planów architektonicznych zorganizowanej przez Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych. Projekt odznaczono ‘’listem pochwalnym’’. Hendel, mimo, że był to pierwszy konkurs, w którym brał udział, miał opinię osoby, która dobrze znała znaczenie pojęć ‘’restauracji’’ i ‘’zabytku’’.

Prace zabezpieczające były podejmowane przez Potockich także później: w latach 1912 – 1914 z polecenia hrabiny Krystyny Potockiej odnowiono Wieżę Nawojową, pokryto ją dachem oraz zabezpieczono podmurówkami. Prace, przerwane przez pierwszą wojnę światową, były kontynuowane do 1922 roku.

3 marca 1930 roku Zamek Tenczyn w Rudnie po raz pierwszy został wpisany do rejestru zabytków, a jako motywację wskazano że „są to ruiny zamku murowanego, wzniesionego w XVI w epoce i stylu renesansu, na murach prawdopodobniej starszej budowli. Zamek dawniej mieszkalny, inkastelowany, pod silnym wpływem zamku Wawelskiego. Ruiny o zachowaniu pierwotnemu rozplanowaniu i elewacji wraz ze staremi drzewami otaczającemi je, zasługuje na ochronę.”

W okresie komunizmu zamek stał się własnością wszystkich – czyli niczyją. W różnych okresach pozostawał w zarządzie różnych podmiotów, z których żaden nie czuł się szczególnie zobligowany do prowadzenia przy nim koniecznych prac zabezpieczających. Z uwagi na trudną sytuację gospodarczą związaną z niedostatkiem materiałów budowlanych i brak jakiekolwiek formy zabezpieczenia obiektu, zamek na powrót stał się miejscem pozyskiwania przez ludność darmowego budulca. W latach 1949 – 1950 prace zabezpieczające prowadzili tu Józef Dutkiewicz i Stefan Świszczowski. Były to jednak prace, które swoim zakresem nie były w stanie sprostać rosnącym potrzebom. Kolejne prace zabezpieczające prowadziło w latach 1968 – 1982 PTTK w Chrzanowie.

W okres przemian ustrojowych Zamek Tenczyn wkroczył jako własność Skarbu Państwa, przekazana w posiadanie Lasom Państwowym. Decyzją Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 29 października 1996 r. teren zamku został oddany w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie Gminie Krzeszowice. We wskazanej decyzji zastrzeżono, iż Gmina Krzeszowice nie może oddać nieruchomości w najem ani dzierżawę, zobowiązana jest jednak do utrzymania i remontu zamku, na który jednak Gmina nie posiadała środków.

W chwili obecnej na Zamku Tenczyn od ponad dekady prowadzone są systematyczne prace zabezpieczające, które stanowią jeden z najważniejszych przykładów konsekwentnej ochrony trwałej ruiny w Polsce.

Pomimo skomplikowanej sytuacji prawnej, będącej spuścizną komunistycznego ustawodawstwa, Zamek Tenczyn stał się dziś przykładem skutecznej współpracy ponad podziałami. Dzięki zaangażowaniu spadkobiercy dawnych właścicieli – Jana Potockiego, działaniu Gminy Krzeszowice, wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Województwa Małopolskiego, a także wielu osób i środowisk zaangażowanych w ochronę dziedzictwa, możliwe stało się podjęcie realnych działań na rzecz jego ocalenia.

Wspólnym celem tych działań jest zachowanie i zabezpieczenie jednego z najcenniejszych przykładów rezydencjonalnej architektury w Polsce – miejsca o wyjątkowym znaczeniu historycznym i symbolicznym.

Realizowane działania mają zarówno charakter konstrukcyjny, jak i badawczy. W ostatnich latach zabezpieczono m.in. odcinki murów kurtynowych między basztami oraz podjęto prace przy zamkowej kaplicy, gdzie badania archeologiczne doprowadziły do odkrycia i wyeksponowania krypty. Obecnie prace koncentrują się na ostatnich fragmentach murów zamku dolnego oraz dalszej konserwacji kaplicy i przyległego skarbczyka. Całość prowadzona jest pod ścisłym nadzorem specjalistów – archeologów i badaczy architektury – co gwarantuje zachowanie autentycznego charakteru tej wyjątkowej rezydencji obronnej.